قسم سوم در عنصريّات يعنى عناصر و آنچه از آنها حادث مىشود و در آن شش مقاله است مقاله اول در ذكر بسائط عنصريه و در آن چهار فصل است فصل اول در احوال كليه بسائط و ذكر اختلاف ناس در آنها بدان كه عناصر به اعتقاد حكما چهار است . و دليل مشهور بر آن ، استقراء اوايل ملموسات است و وجدان عدم خلوّ اجسام مستقيمة الحركات از يكى از دو كيفيّت فاعلى ، يعنى حرارت و برودت ، كه مقتضى حركتند از وسط يا به سوى وسط به طريقى كه به غايت مىرسد يا نرسد ، و از يكى از دو كيفيّت منفعلى كه مقتضى قبول اشكالند ، به عسر يا به يسر ، بر وجه كمال يا به نقص ، و امتناع اجتماع دو كيفيّت از يك سنخ در جسم واحد به اعتبار تقابل . پس از تركّب هر يك از فاعلين يا هر يك از منفعلين چهار قسم حاصل مىگردد . « 1 » و شيخ رئيس در شفا گفته است كه نمىتواند شد كه جسمى كه مالى حشو جرم متحرّك به استداره است متشابه باشد ، بلكه بايد كه آنچه از آن جسم كه مماس متحرّك [ 273 ] به حركت سريعه است از آنچه دور است از آن ممتاز باشد ، زيرا كه آنچه مماسّ

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، ص 159 .